Fort 52a Jugowice


Opis:

Informacje:

Fort 52a Jugowice (nazywany także Łapianka) powstał w latach 1896-1902 jako fort pancerny obrony bliskiej. Wzmacniał obronę południowej flanki twierdzy, umożliwiając panowanie nad traktem wiedeńskim (dzisiejsza ulica Zakopiańska). Układ fortu jest typowy, ale dostosowany do położenia i funkcji jaką pełnił. Miał półkolisty narys, fosę o stoku spłaszczonym od czoła i barków, zaś fosę o profilu pełnym jedynie od strony szyjowej. Broniona była z półkolistej bastei obrony zapola. Centralne położenie zajmował plac broni zamknięty od czoła elewacją korpusu koszarowo-bojowego i otoczony wałem z pozycjami strzeleckimi dla piechoty, połączonymi funkcjonalnie z galerią strzelecką na budynku, przewidzianą do nadbudowania worami z piaskiem z wstawionymi pancernymi tarczami. Dziś wały ziemne i pozycje piechoty są zatarte i częściowo zniwelowane. Jedyny wjazd prowadzi od strony północnej z dawnej drogi rokadowej odchodzącej od traktu wiedeńskiego,a broniła go kaponiera obrony wjazdu. Piętrowy ceglano-betonowy blok koszarowo-bojowy broniony był prostokątną kaponierą zapola usytuowaną asymetrycznie przed załamaniem budynku. Na niej umieszczono obrotową wieżę obserwacyjną, sygnowaną numerem B31. Budynek nakryty jest stalobetonowym stropodachem. Główne uzbrojenie fortu stanowiły cztery wieże (tzw. lawety) pancerne z 8 cm armatami M.94 usytuowane we wschodniej i środkowej partii budynku koszarowo-bojowego. Dwie wieże środkowe umieszczone były tuż za załamaniem budynku i przewidziane były do ognia bocznego na przedpole fortu 52 Borek. Posadowione są na piętrowym korpusie budynku. Dwie wieże po stronie wschodniej, wstrzelane wprost w trakt wiedeński posadowione są bezpośrednio na fundamentach w poziomie piętra, ponieważ budynek ma tutaj tylko jedną kondygnację. W poziomie parteru znajdują się zewnętrzne schody na wał, przebudowane w okresie powojennym. Na piętrze pomiędzy wieżami znajdowały się schrony pogotowia dla artylerii, a po bokach magazyny amunicyjne. Wieże wykonane w zakładach Emila Skody w Pilźnie reprezentowały typ tzw. lawety pancernej. Na nieruchomym pancernym przedpancerzu obracała się na łożu kulowym ruchoma staliwna czasza, napędzana przekładniowym mechanizmem ręcznym. Lufa armaty podwieszona była bezpośrednio do czaszy za pomocą czopów. Nie stała na obrotowej podłodze, jak w wieżach pancernych starszej konstrukcji. Ta właśnie cecha konstrukcji decydowała o rozróżnieniu wież od lawet pancernych. Dojścia do wież osłabiały konstrukcję stropu, dlatego zastosowano tam staliwne sklepienia pancerne, należące wraz z czaszami, podstawami i przedpancerzami do jednego zestawu produkcyjnego i opatrzone były identycznym numerem (w tym przypadku były to numery od S53 do S56). Izby oficerskie położone były centralnie, zaś izby żołnierskie z kazamatami pogotowia piechoty usytuowane były w każdym skrzydle. Na końcach skrzydeł zlokalizowano klatki schodowe ze studniami, przy których na piętrze znajdowały się izby opatrunkowe, a na parterze w pomieszczeniu skrajnym zachodnim funkcjonowała kuchnia. Kondygnacje przykryte zostały stropami betonowymi na stalowych dźwigarach, przekształconymi przez późniejszego użytkownika. W okresie I wojny światowej fort był obsadzony załogą, chociaż bezpośrednio nie brał udziału w walce.

Uzbrojenie:

4x8 cm PK M.94 - w wieżach

Artyleria: 1 oficer + 44 szeregowych
Piechota: 2 oficerów + 116 szeregowych
Pionierzy: 5 szeregowych
Lekarz: 1

Fort posiadał prawdopodobnie dwie baterie obrony dalekiej, po których nie ma już żadnych śladów.


Dalsze losy:

Wyposażenie pancerne (wieże, większość okiennic i wrót pancernych) usunięto i zezłomowano podczas II wojny światowej lub bezpośrednio po niej. Do 1958 roku obiekt zajmowany był przez wojsko. Od 1960 roku w forcie odbywała się produkcja i rozlewnia win. Budynek koszar został silnie zawilgocony głównie przeciekami z wprowadzonej do niego instalacji wodociągowej, a teren fortu zabudowany został obiektami gospodarczymi. Jeden z budynków stanął bezpośrednio na stropodachu koszar. Zniwelowany został wał wewnętrzny po wschodniej stronie koszar, a stoki wału przy placu broni zniekształcone i wzmocnione ceglanym i betonowym murem. Zmianie uległy profile fosy i stoku przedpola. Najgorszy stan przedstawiał blok koszarowy: silnie zawilgocony, bez blachy na stropodachu i galeriach strzeleckich, bez okien i bram, z bardzo dużymi ubytkami cegieł w elewacji. Zachowały się obramienia okiennic pancernych, stalowe skrzydła w nadświetlu jednej z bram, drewniane ramiaki dwóch wewnętrznych okien, kamienne podstawy wież pancernych, a także drzwi i stalowe tarcze strzelnic w kojcu bramnym. Jednak w 2004 roku niestety skradziono ostatnie pancerne drzwi. W latach 1991 - 2003 najemcą fortu było przedsiębiorstwo produkcyjno-handlowe. Po usunięciu produkcji obiekt został przekazany w zarząd Gminie Miejskiej Kraków, popadając z roku na rok w coraz większe zniszczenie. W ostatnich latach podjęto decyzję o utworzenie w forcie 'Muzeum Ruchu Harcerskiego'. W 2015 roku rozpoczęto gruntowny remont fortu. Odnowiono blok koszarowy, wyczyszczono najbliższe otoczenie fortu w tym fosę, w której odkryto kamienne łuki. Efekty na pierwszy rzut oka wyglądają imponująco, jednak dokonano sporo zaniedbań, np. nie odtworzono kołpaków przykrywających wieże pancerne według dokumentacji archiwalnej, tylko według wyobraźni projektanta.


Materiały:


Zdjęcia:

Fort w trakcie remontu: