Fort 51 Rajsko


Opis:

Informacje:

Fort 51 Rajsko (główny, artyleryjski) wybudowano w latach 1881-84, na wzniesieniu zapewniającym obronę miasta od południa na kierunku Wrząsowice-Ochojno, wspomaganie ogniem bocznym w stronę Baryczy i Kosocic od wschodu, oraz Swoszowic i Wróblowic od zachodu. Reprezentuje typ jednowałowego fortu artyleryjskiego i należy do największych i najstarszych dzieł tego typu w Krakowie. Zbudowany został na narysie pięcioboku otoczony suchą fosą, z półbastionowo ukształtowanym blokiem koszar szyjowych. W stosunku do rozwiązania standardowego, z uwagi na warunki lokalizacji, budynek koszarowy nie jest zagłębiony w fosie. Pierwotnie wjazd do fortu osłonięty był dodatkowo murowanym przedbramiem z dwoma mostami zwodzonymi, które usunięto prawdopodobnie podczas modernizacji w 1914 roku. Podczas tej modernizacji wyburzony też został mur Carnota w fosie. Zasadniczym elementem obiektu jest wał ziemny, osłaniający stanowiska dla dział, oddzielonych dziesięcioma poprzecznicami mieszczącymi schrony pogotowia. Z dwóch schronów prowadzą podziemne poterny do kaponier broniących fosy. Wejście do poterny prowadzącej do trzeciej - czołowej (podwójnej) kaponiery znajduje się na osi fortu przed sienią schronu głównego. Schron Główny zlokalizowany jest w centralnej części fortu. Od góry osłania go 5 metrowy nasyp ziemny, zaś grubość ściany elewacyjnej wynosi 2 metry. Taka wielka osłona wynika bezpośrednio z funkcji magazynowania amunicji w dwóch olbrzymich sklepionych kolebkowo salach. W dalszych pomieszczeniach, pozbawionych już tak silnej osłony znajdowały się składy, latryny oraz izby opatrunkowe. Przed schronem głównym usytuowany jest budynek koszar szyjowych z półbastionowo zagiętymi skrzydłami. W barkach półbastionów mieściły się po dwa pomieszczenia bojowe ze stanowiskami dla broni maszynowej, broniące dostępu do bramy umieszczonej na osi. Dodatkową osłonę zapola stanowił wał ziemny nad całym budynkiem koszarowym, na którym umieszczono stanowiska dla piechoty. Koszary szyjowe to największy obiekt kubaturowy fortu, w którym znajdują się: dawny pokój komendanta (obok bramy), 22 izby żołnierskie, dwie kuchnie, 4 pomieszczenia dla oficerów, 4 izby chorych, dwie studnie, latryny i magazyny. Budynek przyfortecznej wartowni na zapolu dzieła przekształcono na funkcje mieszkalne. W sumie całość użytkowa obiektu wynosi 3700 m2. Fort zachował niewiele pancernych elementów z pierwotnego wyposażenia, takie jak: brama pancerna, dwie lekkie kopuły obserwacyjne na wale artylerii oraz część tarcz pancernych strzelnic. Żadne potwierdzone źródła nie mówią aby fort wziął bezpośredni udział w działaniach bojowych I wojny światowej.

Uzbrojenie:

6x8 cm M.75 na wałach, przeciwszturmowe
6x15 cm M.61 na wałach, do walki dalekiej
10x9 cm M.75 kazamatowe w kaponierach

Artyleria: 5 oficerów + 243 szeregowych
Piechota: 3 oficerów + 112 szeregowych
Pionierzy: 1 oficer + 10

Fort posiadał jedną baterię sprzężoną (FB-51a). Prawdopodobnie posiadał również cztery baterie obrony dalekiej, po których nie ma już żadnych śladów. Wspierały go również dwa pobliskie szańce (IS VII-3 oraz IS VII-4). Oprócz tego fort zaopatrzony był w jedną kawernę.


Dalsze losy:

Od okresu międzywojennego fort wykorzystywany był na cele magazynowe. Od kilkunastu lat obiekt pozostawał niezagospodarowany tracąc większość zachowanych oryginalnych elementów wyposażenia takich jak: okiennice pancerne, kraty z okien, czy nawet stelaże muszli w latrynie. Ogólnie obiekt zachowany jest w całości, z niewielkimi przekształceniami np. wybicie dodatkowych trzech bram w miejscu dotychczasowych okien, czy zamurowanie potern prowadzących z koszar w stronę barków wału głównego. Nad wejściem do poterny prowadzącej do kaponiery czołowej powstało pęknięcie prawdopodobnie spowodowane nierównomiernym opadaniem gruntu. W 1997 roku budynek wartowni został adaptowany na cele mieszkalne. W 2003 roku prywatny właściciel dawnej wartowni, robiąc podwórko rozebrał przyległą skarpę, w której znajdował się schron o konstrukcji stalowej wypełniony blachą falistą. W ostatnich latach obiekt stał się częścią 'Muzeum Twierdzy Kraków' Fundacji Aktywnej Ochrony Zabytków Techniki i Dziedzictwa Kulturowego Janus.


Materiały:


Zdjęcia: